مقدمه
دادخواهي حق مسلم هر فرد است و هر کس ميتواند به منظور دادخواهي به دادگاهاي صالح رجوع نمايد. همه افراد ملت حق دارند اين گونه دادگاهها را در دسترس داشته باشند و هيچ کس را نميتوان از دادگاهي که به موجب قانون حق مراجعه به آن را دارد منع کرد." (اصل سي و چهارم قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران)
کليات
هيچ دادگاهي نميتواند به دعوايي رسيدگي کندمگر اين که شخص يا اشخاص ذينفع يا وکيل يا قائم مقام يا نماينده قانوني آنان رسيدگي به دعوي را برابر قانون درخواست نموده باشند".( ماده 2 قانون آيين دادرسي مدني)
صلاحيت ذاتي و محلي دادگاهها
صلاحيت دادگاهها از حيت نوع رسيدگي، دعاوي مطروحه، اشخاصي که مورد محاکمه قرار ميگيرند و گوناگوني جرائم و محل وقوع آنها، اقامتگاه خوانده و نظاير آن تعيين ميگردد. به طور کلي صلاحيت دادگاهها درنظام موجود قضايي به دو دسته تقسيم ميشود.
1-صلاحيت ذاتي: صلاحيت مراجع قضايي دادگستري نسبت به مراجع غير دادگستري و صلاحيت دادگاههاي عمومي نسبت به دادگاه انقلاب و دادگاه نظامي و همچنين صلاحيت دادگاه بدوي نسبت به مراجع تجديدنظر، از جمله صلاحيتهاي ذاتي محسوب ميشود.
2- صلاحيت محلي: جز در موارد خاص، معمولاً به اعتبار محل ارتکاب جرم در امور کيفري يا اقامتگاه خوانده در امور مدني مشخص ميشود.
نحوه طرح دعوي دعاوي از لحاظ سبب پيدايش و نحوه طرح آن به دو دسته تقسيم ميشود:
1- دعوي کيفري 2- دعوي مدني
دعوي کيفري
دعوي کيفري با تنظيم شکوائيه يا عريضهاي که متضمن نام شاکي و متهم و محل وقوع جرم ميباشد شروع، سپس با ابطال مبلغ هزار ريال تمبر قانوني، با دستور معاونت ارجاع در جريان رسيدگي قرار ميگيرد. ضمناً در مجمتعهاي قضايي خارج از ساعات اداري تحت نظارت قاضي کشيک به مواردي که از طريق نيروي انتظامي ارسال ميشود رسيدگي ميشود.
دعوي مدني
دعاوي مدني با ثبت دادخواست يا درخواست شروع شده و دادخواست مزبور ميبايستي به دادگاه صلاحيتدار تقديم گردد. خواهان ميتواند قبل از تقديم دادخواست حق خود را به وسيله اظهار نامه نيز مطالبه نمايد.
دادخواست
شروع رسيدگي به دعاوي مدني دادگاه مستلزم تقديم دادخواست ميباشد. دادخواست به دفتر دادگاه صالح و در نقاطي که دادگاه داراي شعب متعدد است به دفتر شعبه اول تسيلم ميگردد. جهت تقديم و تکميل دادخواست به نمونهاي ذيلاً اشاره ميشود.
دادخواست بايد به دفتر دادگاهي تقديم شود كه صلاحيت رسيدگي به اداعا را دارد و اگر در نقاطي دادگاه داراي شعب متعدد بود مانند اين كه در يك دادگستري يك شهرستان پنج شعبه دادگاه عمومي مستقر باشد، در اين حالت دادخواست به دفتر شعبه اول داده خواهد شد
منظور از دادگاه صالح دادگاهي است كه قانوناً شايستگي و صلاحيت رسيدگي به ادعا را دارد تشخيص اين امر براي مردم عادي و حتي حقوقدانان در پاره اي از موارد مشكل است از اين رو بهتر است قبل از تقديم دادخوست در اين خصوص با اهل فن مشورت به عمل آيد ولي طبق يك قاعده عمومي در عاوي مدني اصل بر صلاحيت دادگاه محلي است كه خوانده يعني طرف مقابل دعوي در حوزه آن دادگاه اقامت دارد.
پس از تقديم دادخواست مدير دفتر دادگاه بايد فورا آن را ثبت و رسيدي كه در آن نام خواهان،خوانده،تاريخ تسليم دادخواست(روز،ماه،سال) آمده با ذكر شماره ثبت به تسليم دادخواست را بياورد.
تاريخ رسيد دادخواست به دفتر دادگاه تاريخ اقامه دعوي به حساب مي آيد.
اگر دادگاه داراي شعبه هاي مختلف باشد مدير دفتر دادگاه پس از ثبت دادخواست آن را جهت ارجاع به يكي از شعب به نظر رئيس شعبه اول يا معاون او خواهد رساند.
در فرم دادخواست بايد:
نام و نام خانوادگي ، نام پدر،سن و شغل خواهان و نشاني او آورده شود در مورد نشاني بايد توجه داشت كه نشاني به نحوي ذكر شود كه مامور ابلاغ قادر به ابلاغ اوراق قضايي به آن نشاني باشد.
نام،نام خانوادگي،شغل و نشاني خوانده به ترتيب بالا.
آن چه مورد ادعا است و به اصطلاح خواسته خواهان مي باشد براي مثال مطالبه وجه،تخليه مغازه استيجاري، فسخ معامله، الزام به تنظيم سند رسمي و ... درمورد دعاوي مالي تعيين بهاي خواسته ضروري است براي مثال اگر خواسته خواهان خلع يد از ملكي است بايد بهاي ملك را هم بياورد.
تعهدات و جهاتي كه به موجب آن خواهان خود را مستحق مطالبه به نحوي كه مقصود او واضح و روشن باشد.
آن چه كه خواهان از دادگاه درخواست دارد.(براي مثال هنگام اقامه عوي مبني بر الزام خوانده به تنظيم سند رسمي در خواست دستور موقت جهت منع نقل و انتقال ملك نيز طرح مي شود.)
دلايلي كه خواهان به موجب آن خود را ذيحق مي داند و براي اثبات ادعاي خود به آن استناد مي كنند مانند اسناد، شهادت گواهان، نظر كارشناس،معاينه محل و ...
چنان چه خواهان براي اثبات ادعايش به گواهي گوهان استناد مي كند بايد اسامي و مشخصات و محل اقامت آنان را به طور صحيح معين كند.
امضاي دادخواست توسط خواهان در صورت نداشتن امضاي اثر انگشت او.
اگر خوانده دعوي شخص حقوقي باشد براي مثال شركت سهامي عام ... در ستون خوانده بايد نام شركت آورده شود نه سهامداران شركت.
چنان چه هريك از خواهان يا خوانده عنوان قيم يا تولي يا وصي يا مديريت شركت و امثال آن را داشته باشند بايد در دادخواست آورده شود و دليل اين امر نيز ضميمه پرونده شود.
چنانچه دادخواست به هر دليلي نقص داشت مدير دفتر دادگاه بايد پس از تكميل پرونده آن را در اختيار دادگاه قرار دهد از اين رو براي دادخواستهاي ناقص تا قبل از تكميل آنها وقت دادرسي تعيين نخواهد شد و به اصطلاح دادخواست به جريان نخواهد افتاد.
اگر دادرسي با دادخواست ناقص شروع شود هر زمان كه دادگاه متوجه اين نقص گرديد بايد جريان دادرسي را متوقف كند و با اشاره به موارد نقص پرونده را جهت تكميل دادخواست به دفتر دادگاه بفرستد.
خواهان بايد رونوشت يا تصوير اسناد خود را پيوست دادخواست كند. رونوشت يا تصوير اين مدارك بايد خونا و مطابق با اصل باشد و اين امبر بايد توسط دفتر دادگه به تاييد برسد يعني مطابقت اصل با كپي گواهي شود.
اگر سندي به زبان فارسي نباشد علاوه بر رونوشت يا كپي گوهي شده آن بايد ترجمه گوهي شده آن نيز پيوست دادخواست شود.
لازم است اشاره شود در حوزه قضائي تهران علاوه بر مجتمعهاي قضايي سيزده گانه که در نقاط مختلف پايتخت پراکندهاند. مجتمعهاي ديگري بر اساس صلاحيتهايي خاص تاسيس گرديده است که عبارتند از: مجمتع قضائي ويژه کارکنان دولت، ارشاد، امور جنايي، امور اطفال، خانواده شاهد جرائم اقتصادي، امور سرپرستي، البته دادگاههاي تجديدنظر استان به عنوان مراجع عالي، پيرو درخواست ذينفع نسبت به تجديد نظر در احکام دادگاههاي تالي (بدوي) اقدام مينمايند. همچنين بر طبق ماده 268 آئين دادرسي مدني، دادستان کل مجاز است پس از درخواست ذينفع چنانچه حکم قطعي را مخالف قانون يا شرع بيابد از ديوانعالي کشور نقض حکم را درخواست نمايد.
واحدهاي مستقر در مجتمعهاي قضائي
حوزه رياست (سرپرست مجتمع
( معاونين مجتمع) الف- معاون ارجاع ب- معاون اجراي احکام
واحد ارشاد و معاضرت قضايي.
واحد رايانه (ثبت دادخواست و عرايض کيفري)
واحد دريافت و توزيع اوراق قضائي (دايره ابلاغ)
واحد فروش تمبر و اوراق قضائي
واحد ارشاد و معاضرت قضائي
به منظور ارشاد و راهنمايي شهرونداني که به قوانين آشنايي ندارند در هر حوزه قضائي يا هر مجتمع، واحد ارشاد و معاضدت داير گرديده است.
وکالت در دعاوي
حضور وکيل در محاکم اعم از کيفري و حقوقي ميتواند موجب تامين حقوق طرفين در روند دادرسي شود و نهايتاً قاضي را در تحقق هدف دادرسي که اجراي عدالت است، ياري نمايد. لهذا هر يک از متداعيين ميتوانند براي خود در دعاوي مدني و کيفري مطابق با قانون وکيل انتخاب و معرفي نمايند.
دادگستري کل استان تهران
دادگستري کل استان تهران شامل واحدهاي ستادي دادگستري به شرح ذيل ميباشد: * رياست کل دادگستري استان تهران با زير مجموعههاي دفتر حوزه رياست، دفتر کل روابط عمومي و دبير خانه هيئت منصفه مطبوعات، معاونين ستادي، معاونت رفاه و حراست.
* حوزه قائم دواير سجل کيفري و تشخيص هويت، واحد تخليه منازل سازماني، دايره نظارت بر زندانها، امور گذرنامه، واحد کشيک دادگستري، دايره مددکاري، امور مربوط به نظام وظيفه و واحد آمار.
* معاونت اداري و مالي: شامل زير مجموعههاي فني و مهندسي، خدمات، تدارکات، کارپردازي، کارگزيني، امور مالي، ذيحسابي، اداره سپرده و درآمد.